ಡಾ.ಎಂ.ಡಿ.ಉಮೇಶ್, ಉಪನ್ಯಾಸಕರು,
ಗಾಂಧಿ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ, ಮೈಸೂರು ವಿ.ವಿ
ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹುದಲಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಬಾಲ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ರಾಧಾಬಾಯಿ ದಂಪತಿಯ ಪುತ್ರರಾಗಿ ೧೮೭೧ ಮಾರ್ಚ್, ೩೧ ರಂದು ಜನಿಸಿದ ಗಂಗಾಧರ ರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಆಗ ಬಾಂಬೆ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಪಡೆದರು. ನಂತರ ಅವರು ಉನ್ನತ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣೆಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾರೆ. ದೇಶಪಾಂಡೆ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತಾವಾದಿ ಚಳವಳಿಯ ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬಾಲಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್ ಅವರ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಅವರ ಮೇಲೆ ಗಾಢ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು. ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರ ಸಂಪರ್ಕ ದೊರೆಯಿತು. ಸ್ವರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ದೃಢವಾದ ವಿಧಾನಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ಬಾಲಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕರ ಆದರ್ಶವು ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಪ್ರಭಾವ ವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ತಿಲಕರ ಅನೇಕ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿ ಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ನೇರ ಕ್ರಿಯೆಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು.
ಗಂಗಾಧರ ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಿಲಕರ ಧೋರಣೆಯ ಕಟ್ಟಾ ಬೆಂಬಲಿಗರಾಗಿದ್ದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಗಳು, ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಂದೋಲನ ಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಮಾಡಿದಂತಹ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಜಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದವು. ೧೯೨೦-೧೯೨೨ರಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನಡೆದಂತಹ ಅಸಹಕಾರ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರ ಪಾತ್ರ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿ ಯವರ ಕರೆಯಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿಗೊಂಡ ದೇಶಪಾಂಡೆ ಅವರು, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಜನರು ಶಾಲೆಗಳು, ನ್ಯಾಯಾ ಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಸೇವೆಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವಂತೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರು ಸ್ವದೇಶಿ ಸರಕುಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ.
೧೯೧೬ರಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಬೆಳಗಾವಿಗೆ ಭೇಟಿ ಇತ್ತ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರಿಗೆ ಮಹಾತ್ಮರ ಸಂಪರ್ಕ ದೊರೆಯಿತು. ೧೯೨೪ರ ಬೆಳಗಾವಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಽವೇಶನದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದಾಗ, ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದರು. ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಈ ಅಽವೇಶನವು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಘಟ್ಟವಾಗಿದೆ. ಗಂಗಾಧರರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರಾಗದೆ, ಬದಲಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರತಿಪಾದಕರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವಷ್ಟೇ ಮುಖ್ಯ ಎಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು. ಅವರ ಗಮನವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಳ ಸಮುದಾಯ ಗಳನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವುದು ಆದ್ಯತೆಯಾಗಿತ್ತು. ಶಿಕ್ಷಣ ವನ್ನು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಅವರ ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರಲ್ಲಿ ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಅವಿಶ್ರಾಂತವಾಗಿ ದುಡಿದರು. ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರeಯನ್ನು ಜಗೃತಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಜನ ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಪ್ರeಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಶಿಕ್ಷಣವೇ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನವೆಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು.
ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗಗಳ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಹಲವಾರು ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ದೇಶಪಾಂಡೆ ಅವರು ದಲಿತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಮುದಾಯಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪ್ರಬಲ ಪ್ರತಿಪಾದಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತಾ ನಿರ್ಮೂಲನೆಗೆ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಸಮು ದಾಯಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ತರುವಂತಹ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಶ್ಲಾಘನೀಯ. ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಽಜಿಯವರ ವಿಶಾಲವಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣಾ ಕಾರ್ಯ ಸೂಚಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆ ಯಾಗಿದ್ದವು. ದೇಶಪಾಂಡೆ ಅವರು ದಲಿತರ ಉನ್ನತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದರು. ಗಾಂಽಜಿಯವರಂತೆಯೇ, ದೇಶಪಾಂಡೆಯ ವರೂ ಸ್ವದೇಶಿ ಚಳವಳಿಯ ಭಾಗವಾದ ಖಾದಿ ಬಳಕೆ ಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು. ಅವರು ವಿದೇಶಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಹಿಷ್ಕರಿಸಿ ಸ್ವದೇಶಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಜನರು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವಂತೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು.
೧೯೨೪ರಲ್ಲಿ ಹರಿಜನೋದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಗಾಂಧೀಜಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಾಗ ಅವರ ಭಾಷಣಗಳನ್ನು ಗಂಗಾಧರರಾವ್ ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದಿಸಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೯೩೨ರಲ್ಲಿ ಹುದಲಿ ಯಲ್ಲಿ ಇವರು ಗಾಂಧಿ ಸೇವಾಸಂಘ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಿದರು. ೧೯೪೧ರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ, ೧೯೪೨ರ ಚಲೇಜವ್ ಚಳವಳಿ ಇವುಗಳಲ್ಲೂ ಗಂಗಾಧರರಾವ್ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ೧೯೪೨ರಿಂದ ೧೯೪೪ರವರೆಗೆ ಅವರು ನಾಸಿಕ್ನ ಕಾರಾಗೃಹದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಕೈದಿಯಾಗಿದ್ದರು.
೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದ ನಂತರ, ಗಂಗಾಧರ ರಾವ್ ದೇಶಪಾಂಡೆಯವರು ಸಮಾಜದ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಸಕ್ರಿಯ ರಾಜಕೀಯದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರೂ, ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಗಮನವನ್ನು ಹರಿಸಿದರು.
ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮುದಾಯಗಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸಿದರು. ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾ ರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನರನ್ನು ಸಬಲೀ ಕರಣಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ನಿಜವಾದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಾಽಸಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು.
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಕ್ಕೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಕೊಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ದೇಶಪಾಂಡೆ ಅವರು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಾಮೂಹಿಕ ಚಳವಳಿಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾರ್ಯವು ಅವರನ್ನು ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ನಾಯಕರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಹರಡುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿವೆ.
ಬಾಲಗಂಗಾಧರ ತಿಲಕ್, ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ಮತ್ತು ಲಾಲಾ ಲಜಪತರಾಯ್ ಅವರಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಯಕರೊಂದಿಗಿನ ದೇಶಪಾಂಡೆ ಅವರ ನಿಕಟ ಒಡನಾಟವು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಳವಳಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಹೀಗೆ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಹಲವು ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಹತುಶಾಹಿ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದಂತಹ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಿಂಹ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಖಾದಿ ಭಗೀರಥ ಎಂಬ ಬಿರುದಾವಳಿ ಗಳಿಂದ ಹೆಸರಾದಂತಹ ಗಂಗಾಧರರಾವ್ ದೇಶ ಪಾಂಡೆಯವರು ೧೯೬೦ ಜುಲೈ ೩೦ರಂದು ನಿಧನರಾದರು.
