ಶ್ರೇಯಸ್ ದೇವನೂರು, ವನ್ಯಜೀವಿ ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕ
ಮಾವುತ – ಆನೆ ನಡುವೆ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಸಂಬಂಧ
ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಎಂದಾಕ್ಷಣ ನಮ್ಮ ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ಮೊದಲು ಮೂಡುವ ಚಿತ್ರ ಜಂಬೂಸವಾರಿ. ಅರಮನೆಯ ಆವರಣದಿಂದ ಹೊರಟು ರಾಜಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಹೆಜ್ಜೆ ಹಾಕುವ ಗಜರಾಜರು, ಅವರ ಬೆನ್ನ ಮೇಲೆ ಕಂಗೊಳಿಸುವ ಚಿನ್ನದ ಅಂಬಾರಿ, ಸುತ್ತಲೂ ಜನಸಾಗರ… ಇವೆಲ್ಲವೂ ಮೈಸೂರು ದಸರೆಯ ವೈಭವದ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ಆದರೆ ಈ ವೈಭವದ ಹಿಂದೆ ಹಲವು ದಿನಗಳ ಪರಿಶ್ರಮ, ನೂರಾರು ಜನರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನಿಂದ ಅರಮನೆಯವರೆಗೆ ಸಾಗುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪಯಣವಿದೆ… ಅದೇ ಗಜಪಯಣ.
ಗಜಪಯಣವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಆನೆಗಳನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆತರುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲ. ಇದು ಕಾಡಿನ ಪರಿಸರದಿಂದ ದಸರೆಯ ನಗರದ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಆನೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ, ಅವುಗಳ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುವ ಹಾಗೂ ಮಾವುತರು, ಕಾವಾಡಿಗಳು, ಪಶುವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಸಮನ್ವಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ.
ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಗಜಗಳು ಮೈಸೂರಿನತ್ತ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಡುವ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ದಸರೆಯ ಸಿದ್ಧತೆ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನಿಂದ ಅರಮನೆಯವರೆಗೆ: ದಸರೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಆನೆಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹಂತ. ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಆನೆಯ ದೈಹಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸ್ವಭಾವ, ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ದಸರೆಯಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಅದರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಆನೆಗಳನ್ನು, ಅವುಗಳ ಮಾವುತರು ಮತ್ತು ಕಾವಾಡಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಡಿನ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಒಗ್ಗಿಕೊಂಡಿರುವ ಆನೆಗಳಿಗೆ ನಗರದ ಶಬ್ದ, ಜನಸಂದಣಿ, ವಾಹನಗಳ ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ವಾತಾವರಣ ಹೊಸ ಅನುಭವ. ಹೀಗಾಗಿ ಗಜಪಯಣ ಆರಂಭವಾದ ದಿನದಿಂದಲೇ ಆನೆಗಳ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ಹಂತ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಗಜಪಯಣದ ಹಿಂದೆ ಅರಣ್ಯಾಽಕಾರಿಗಳ ಜವಾಬ್ದಾರಿ: ಗಜಪಯಣದ ಯಶಸ್ಸಿನ ಹಿಂದೆ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದ ಹಲವು ಅಽಕಾರಿಗಳ ಪರಿಶ್ರಮವಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಉಪ ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾಽಕಾರಿ ಅವರ ಪಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ.
ಗಜಪಯಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಯೋಜನೆ, ಆನೆಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಶಿಬಿರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮನ್ವಯ, ಸಾಗಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಹಂಚಿಕೆ, ಸುರಕ್ಷತಾ ಕ್ರಮಗಳು ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಹಂತಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ- ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ನಡೆಯಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯಗಳು. ಒಂದು ಆನೆಯ ಪ್ರಯಾಣ ಸುಗಮವಾಗಿರಬೇಕೆಂದರೆ ಅದರ ಹಿಂದೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು. ಯಾವ ಆನೆ ಯಾವ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಬರಬೇಕು, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬೇಕು, ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಅದರ ಆರೈಕೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು, ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದ ನಂತರ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಡಿಸಿಎಫ್ (ಉಪ ಅರಣ್ಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾಧಿಕಾರಿ) ಅವರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಕೇವಲ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ, ಮಾವುತರು, ಕಾವಾಡಿಗಳು, ಪಶುವೈದ್ಯಕೀಯ ತಂಡ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ದಸರಾ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ತಂಡಗಳ ನಡುವೆ ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧಿಸುವುದು ಕೂಡ ಈ ಕಾರ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗ. ಜಂಬೂಸವಾರಿಯ ದಿನ ಎಲ್ಲರ ಗಮನ ಗಜಪಡೆಯ ಮೇಲೆ ಇದ್ದರೂ, ಆ ದಿನದವರೆಗೆ ಯಾವುದೇ ತೊಂದರೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ತಲುಪಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹಿಂದೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ನಿರಂತರ ಪರಿಶ್ರಮ ಇರುತ್ತದೆ. ಗಜಪಯಣದ ಮತ್ತೊಂದು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಮಾವುತ ಮತ್ತು ಆನೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ.
ಆನೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಚಲನವಲನವನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಮಾವುತ, ಅದರ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಆನೆ ಯಾವಾಗ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಬಯಸುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಸಹಜವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಬಹುದು, ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಏನಾದರೂ ಬದಲಾವಣೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆಯೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಅನುಭವದಿಂದ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ ಒಡನಾಟದಿಂದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವ ಈ ಸಂಬಂಧವೇ ಆನೆಯನ್ನು ದಸರೆಯಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜಂಬೂಸವಾರಿಯ ದಿನ ಗಜರಾಜನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯೂ ಜನರಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಿಂದೆ ಮಾವುತನ ಅನುಭವ, ತಾಳ್ಮೆ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇರುತ್ತದೆ.
ಆರೋಗ್ಯವೇ ಮೊದಲ ಆದ್ಯತೆ: ಇಲ್ಲಿ ಪಶುವೈದ್ಯರ ಪಾತ್ರ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆನೆಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದು, ಅದರ ತೂಕ, ದೈಹಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆ, ಆಹಾರ ಸೇವನೆ ಮತ್ತು ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು ಅವರ ಜವಾಬ್ದಾರಿ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಬ್ದಕ್ಕೂ, ನಗರದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಶಬ್ದಕ್ಕೂ ಬಹಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಜನರ ಕೂಗು, ವಾಹನಗಳ ಸದ್ದು, ಸಂಗೀತ, ವಾದ್ಯಗಳು, ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಚಲನವಲನ-ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆನೆಗಳಿಗೆ ವಿಭಿನ್ನ ಅನುಭವ. ಆದ್ದರಿಂದ ತರಬೇತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇದು ಕೇವಲ ಆನೆಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ವಿಚಾರವಲ್ಲ. ಅದರ ಮನಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಯಾವುದೇ ಅಸಹಜ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಎದುರಾಗದಂತೆ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ಇದರಲ್ಲಿದೆ. ಗಜಪಯಣವನ್ನು ದಸರೆಯ ಆಚರಣೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡುವುದರಿಂದ, ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅರಿಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಸರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಆನೆಗಳು, ಮೂಲತಃ ಕಾಡಿನೊಂದಿಗೆ ನಂಟು ಹೊಂದಿರುವ ಜೀವಿಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಆರೈಕೆ, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಇದೆ.
ಗಜಪಯಣ ಈ ಮಾನವ – ಆನೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅರಮನೆಯ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕಾಡಿನತ್ತ ಜಂಬೂಸವಾರಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ ದಸರೆಯ ಸಂಭ್ರಮವೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಗಜರಾಜರ ಕಥೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅರಮನೆಯ ಬೆಳಕು, ಜನರ ಚಪ್ಪಾಳೆ ಮತ್ತು ದಸರೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ಹಿಂದೆ ಬಿಟ್ಟು ಅವರು ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮ ಶಿಬಿರಗಳತ್ತ ಮರಳುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೆ ಕಾಡಿನ ವಾತಾವರಣ, ಪರಿಚಿತ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಬದುಕು ಅವರನ್ನು ಎದುರುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಗಜಪಯಣವನ್ನು ಕೇವಲ ದಸರೆಯ ಆರಂಭವೆಂದು ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಕಾಡಿನಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ; ಮತ್ತೆ ಕಾಡಿನತ್ತ ಸಾಗುವ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನಚಕ್ರದ ಪಯಣವೆಂದು ನೋಡುವುದು ಹೆಚ್ಚು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಮೈಸೂರು ದಸರೆಯ ವೈಭವವನ್ನು ನಾವು ಜಂಬೂಸವಾರಿಯ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಆ ವೈಭವವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವ ಪರಿಶ್ರಮ ಹಲವು ವಾರಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಆರಂಭವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಇದು ಕಾಡು ಮತ್ತು ನಾಡನ್ನು, ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು, ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಆನೆಯನ್ನು ಬೆಸೆಯುವ ಒಂದು ಮಹಾಯಾನ. ಜಂಬೂಸವಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗಜಪಡೆ ಚಿನ್ನದ ಅಂಬಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಸಾಗಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅವು ಹೊತ್ತು ಸಾಗುವುದು ಇನ್ನೂ ಅಮೂಲ್ಯವಾದದ್ದು- ಕರ್ನಾಟಕದ ಕಾಡುಗಳ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಮಾನವ- ಆನೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ಸಂದೇಶ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
” ಗಜಪಯಣವನ್ನು ದಸರೆಯ ಆಚರಣೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡುವುದರಿಂದ, ಅದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅರಿಯುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ದಸರೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಆನೆಗಳು, ಮೂಲತಃ ಕಾಡಿನೊಂದಿಗೆ ನಂಟು ಹೊಂದಿರುವ ಜೀವಿಗಳು.”
