ಮಾನವ ಕಲಿಯಬೇಕಾದ ಬದುಕಿನ ಪಾಠಗಳು

ಶ್ರೇಯಸ್ ದೇವನೂರು

ಇಂದು ವಿಶ್ವ ಆನೆ ದಿನಾಚರಣೆ 

ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆ, ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಾಣಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ , ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಶಕ್ತಿ, ಶಾಂತಿ, ಸಹನೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಜೀವಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬೇಕಾದರೆ ಅದು ಆನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಧ್ಯ. ಕಾಡಿನ ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಪಾತ್ರ ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ವದ್ದೋ, ಅದರ ನಡವಳಿಕೆಯಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಕಲಿಯಬೇಕಾದ ಪಾಠಗಳೂ ಅಷ್ಟೇ ಅಮೂಲ್ಯ.

ಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನು ವೇಗವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಸಂಬಂಧಗಳು ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಸಹನೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ, ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿನ ನಂಟು ಕಳಚುತ್ತಿದೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಜೀವನ ವಿಧಾನವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಅದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಪ್ರಾಣಿಯ ಕಥೆಯಲ್ಲ ಜನರ ಬದುಕಿನ ದಾರಿದೀಪವಾಗಿದೆ.

ಆನೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಾದ ಕುಟುಂಬ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಾಣಿ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ಹಿಂಡನ್ನು ಅನುಭವಿ ಹೆಣ್ಣು ಆನೆ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಅವಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಉಳಿದ ಸದಸ್ಯರು ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆನೆ ಮರಿ ಹುಟ್ಟಿದಾಗ ಅದು ಕೇವಲ ತಾಯಿಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆನೆಯೂ ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಅಪಾಯ ಎದುರಾದಾಗ ಮೊದಲು ಮರಿಗಳನ್ನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ದೊಡ್ಡ ಆನೆಗಳು ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ರೂಢಿಯು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ಕುಟುಂಬದ ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನೆನಪಿಸುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ. ಆನೆಗಳ ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದದ್ದು. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳು, ಕಾಡಿನ ದಾರಿಗಳು, ಅಪಾಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಹಾಗೂ ಹಿಂದೆ ಭೇಟಿಯಾದ ಆನೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವುಗಳಿಗೆ ಇದೆ. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾದಾಗ ಹಿರಿಯ ಆನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅನುಭವದಿಂದ ಹಳೆಯ ನೀರಿನ ಮೂಲಗಳತ್ತ ಹಿಂಡನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. ಅನುಭವಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯರ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಹಂಚುವ ಗುಣ ಮನುಷ್ಯ ಸಮಾಜಕ್ಕೂ ಮಾದರಿಯಾಗಿದೆ.

ಆನೆಗಳ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಜಗತ್ತು ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಚ್ಚರಿಯ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಗಾಯಗೊಂಡ ಆನೆಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೆ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಆನೆ ಮೃತಪಟ್ಟರೆ ಅದರ ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಕೆಲ ಕ್ಷಣಗಳ ಕಾಲ ಮೌನವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಅನೇಕ ಸಂಶೋಧಕರು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ದುಃಖವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ, ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಈ ಗುಣ ಆನೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಂವೇದನಾಶೀಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆನೆಗಳು ಅನಗತ್ಯವಾಗಿ ಹಿಂಸಾತ್ಮಕವಾಗಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಶಾಂತವಾಗಿಯೇ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಮರಿಗಳಿಗೆ, ಹಿಂಡಿಗೆ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ದಾರಿಯನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗ ಮಾತ್ರ ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತವೆ. ಬಹುತೇಕ ಮಾನವ-ಆನೆ ಸಂಘರ್ಷಗಳಿಗೆ ಆನೆಗಳ ಆಕ್ರಮಣಶೀಲತೆಗಿಂತ ಮನುಷ್ಯನ ಅತಿಕ್ರಮಣವೇ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಕಾಡುಗಳ ನಾಶ, ವಲಸೆ ಮಾರ್ಗಗಳ ಮುಚ್ಚುವಿಕೆ, ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ರಮ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಆನೆಗಳನ್ನು ಮಾನವ ವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳತ್ತ ತಳ್ಳುತ್ತಿವೆ.

ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಆನೆಗಳು ‘ಕಾಡಿನ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳು‘. ಅವು ದಟ್ಟ ಪೊದೆಗಳನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿ ಹೊಸ ದಾರಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತವೆ. ದೂರದೂರಿಗೆ ಸಂಚರಿಸುವಾಗ ವಿವಿಧ ಸಸ್ಯಗಳ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಹರಡುತ್ತವೆ. ಹಳೆಯ ನೀರಿನ ಗುಂಡಿಗಳನ್ನು ಆಳಗೊಳಿಸಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ನೀರು ದೊರೆಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅವು ಬಳಸುವ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಜಿಂಕೆ, ಕಾಡೆಮ್ಮೆ, ಹುಲಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಜೀವಿಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಆನೆ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಬದುಕಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಾಡಿನ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.

ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ ದೇಶದ ಹಲವೆಡೆ ಮಾನವ- ಆನೆ ಸಂಘರ್ಷ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದು ಆತಂಕಕಾರಿ. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ‘ಆನೆಗಳ ಕಾಟ‘ ಎಂದು ನೋಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮತೋಲನ ಹದಗೆಟ್ಟಿರುವ ಸೂಚನೆ. ಆನೆಗಳ ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವುದು, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ತಡೆ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಮುದಾಯಗಳ ಸಹಭಾಗಿತ್ವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಪರಿಹಾರವಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕ ತಿಯಲ್ಲಿ ಆನೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಗಜಾನನನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವತ್ವವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದೇವೆ. ಅರಸರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಗೌರವದ ಸಂಕೇತವಾಗಿತ್ತು. ಮೈಸೂರು ದಸರೆಯಂತಹ ಮಹೋತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಗಜಪಡೆಯ ವೈಭವ ವಿಶ್ವದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆ ಗೌರವವು ಕೇವಲ ಹಬ್ಬಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಬಾರದು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬದುಕುವ ಆನೆಗೂ ಅದೇ ಮಟ್ಟದ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆ ದೊರೆಯಬೇಕು. ಇಂದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವಾಗ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಗಿಂತ ಜೀವಂತ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಆನೆಯ ಜೀವನವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ಕುಟುಂಬದ ಮಹತ್ವ, ನಾಯಕತ್ವದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ, ಸಹಕಾರ, ಸಹಾನುಭೂತಿ, ತಾಳ್ಮೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಮೇಲಿನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಎಂಬ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಅರಿವಾಗುತ್ತವೆ. ಆನೆ ಕೇವಲ ಕಾಡಿನ ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜೀವಂತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ. ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯೂ ಪರಿಸರದ ಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ನಡವಳಿಕೆಯೂ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಬದುಕಿನ ಪಾಠ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಕೃತಿಯ ಈ ಜೀವಿಯನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯೊಂದರ ಅಥವಾ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯೂ ಆಗಿದೆ. ಆನೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ನೋಡಬೇಡಿ, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಿ. ಅದರ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಡಿ, ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಪ್ರಕೃತಿ ನಮಗೆ ಕಲಿಸುವ ಪಾಠಗಳು ಯಾವ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೂ ಕಲಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ

” ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸೇರಿದಂತೆ ದೇಶದ ಹಲವೆಡೆ ಮಾನವ- ಆನೆ ಸಂಘರ್ಷ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವುದು ಆತಂಕಕಾರಿ. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ‘ಆನೆಗಳ ಕಾಟ‘ ಎಂದು ನೋಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸಮತೋಲನ ಹದಗೆಟ್ಟಿರುವ ಸೂಚನೆ.”